Τεχνητός εμπλουτισμός στη Μεσαρά

Πού μπορεί να «ξαναγεμίσει» ο υδροφόρος

του Γεροπόταμου — και γιατί η γεωλογία λέει ναι

Αυτές τις μέρες βλέπουμε εικόνες από ψηλά που δείχνουν βομβαρδισμένους τόπους. Σήμερα αποφάσισα να συνεχίσω από κει που σταματήσαμε την περασμένη εβδομάδα και να κοιτάζουμε πάλι την Μεσαρά από ψηλά. Είναι ωραία η Μεσσαρα απο ψηλά. Η εικόνα που επισυνάπτω στην ανάρτηση δείχνει πως θα έμοιαζε μια δεξαμενή εμπλουτισμού του υδροφόρου ορίζοντα στη Μεσσαρα πολύ μικρού μεγέθους, μόνο 100 στρέμματα. Μια δεξαμενη/λεκάνη μικρό βαθους ( πέντε μέτρα) που στηρίζεται σε απλές και πάμφτηνες χωματουργικές εργασίες. Από που ξέρουμε όμως ότι μερικές τετοιες δεξαμενες κατά μήκος του Γεροποτάμου είναι σωστή ιδέα και αξίζει τα χρήματα μας; Είναι αερολογίες. Όχι δεν είναι.

Σε προηγούμενο άρθρο παρουσιάσαμε τα ευρήματα της πρώτης ολοκληρωμένης υδρογεωλογικής μελέτης για τη Μεσαρά (Michalakis et al., 2025): πτώση στάθμης έως −55 μέτρα κάτω από τη στάθμη θάλασσας, καθίζηση εδάφους με ρυθμούς −31,2 χιλιοστά τον χρόνο, 2.474 γεωτρήσεις, και ανεξέλεγκτη άντληση πάνω από 53 εκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως.

Το ερώτημα τώρα δεν είναι μόνο «πόσο άσχημα είναι τα πράγματα». Είναι: μπορούμε να τα αντιστρέψουμε; Μια δεύτερη σημαντική μελέτη δίνει απάντηση.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΤΕΧΝΗΤΟΣ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ

Η αρχή είναι απλή. Τον χειμώνα, όταν τρέχει νερό στον Γεροπόταμο, αντί να χάνεται στη θάλασσα, το οδηγούμε σε ειδικές ρηχές λεκάνες — τις λεγόμενες λεκάνες διήθησης. Πρόκειται για μεγάλες, επίπεδες εκτάσεις, βάθους λίγων μέτρων, όπου το νερό στέκεται και σιγά-σιγά περνάει μέσα από το έδαφος προς τα κάτω, μέχρι να φτάσει στον υδροφόρο ορίζοντα. Ουσιαστικά, χρησιμοποιούμε το υπέδαφος σαν φυσική δεξαμενή αποθήκευσης.

Διεθνώς, η μέθοδος αυτή λέγεται Managed Aquifer Recharge (MAR) — ελεγχόμενος εμπλουτισμός υδροφόρου — και εφαρμόζεται εδώ και δεκαετίες σε ξηρές περιοχές σε όλο τον κόσμο, από την Καλιφόρνια μέχρι το Ισραήλ και την Αυστραλία. Οι λεκάνες λειτουργούν σε κύκλους: γεμίζουν, το νερό διηθείται, στεγνώνουν, ο πυθμένας καθαρίζεται, και ξαναγεμίζουν. Δεν πρόκειται για πολύπλοκη τεχνολογία — πρόκειται για οργανωμένη αξιοποίηση ενός φυσικού φαινομένου.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν η μέθοδος λειτουργεί. Είναι πού ακριβώς μπορεί να εφαρμοστεί στη Μεσαρά.

Η ΜΕΛΕΤΗ: ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΚΑΤΑΛΛΗΛΕΣ ΘΕΣΕΙΣ

Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο διεθνές περιοδικό Hydrology Research από ερευνητές του Πολυτεχνείου Κρήτης, του IHE Delft και του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Varouchakis et al., 2023) αντιμετώπισε ακριβώς αυτό το ζήτημα.

Οι ερευνητές αξιολόγησαν επτά κριτήρια: κλίση εδάφους, χρήσεις γης, υδρογεωλογία, βροχόπτωση, στάθμη υπόγειου νερού, υφή εδάφους, και απόσταση από τον Γεροπόταμο. Χρησιμοποίησαν Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών και πολυκριτηριακή ανάλυση, εξετάζοντας τέσσερα διαφορετικά σενάρια.

Σε όλα τα σενάρια, το συμπέρασμα ήταν το ίδιο: οι περιοχές Μοιρών, Αγίου Ιωάννη και Καλυβίων αναδεικνύονται σταθερά ως οι πλέον κατάλληλες.

ΓΙΑΤΙ ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΠΕΡΙΟΧΕΣ — ΚΑΙ ΟΧΙ ΑΛΛΕΣ

Εδώ μπαίνει η γεωλογία, και αξίζει να εξηγηθεί γιατί έχει τόσο μεγάλη σημασία.

Ο υδροφορέας των Μοιρών αποτελείται από αλλουβιακές αποθέσεις. Αυτό σημαίνει χαλίκια, άμμο και αμμοχάλικα που μετέφερε και απέθεσε ο ποταμός κατά τη διάρκεια χιλιάδων ετών. Τα υλικά αυτά είναι χαλαρά, με μεγάλους πόρους μεταξύ τους — σαν ένα τεράστιο φυσικό φίλτρο που αφήνει το νερό να περάσει εύκολα.

Αυτή η ευκολία με την οποία το νερό κινείται μέσα στο υπέδαφος μετράται με μια παράμετρο που λέγεται υδραυλική αγωγιμότητα. Στην ουσία, μας λέει πόσα μέτρα νερού μπορούν να περάσουν μέσα από το έδαφος σε μία ημέρα. Στην περιοχή των Μοιρών, η τιμή αυτή φτάνει τα 120 μέτρα την ημέρα. Πρακτικά, αν γεμίσεις μια λεκάνη διήθησης με νερό, αυτό θα αρχίσει να φτάνει στον υδροφόρο μέσα σε ώρες, όχι εβδομάδες.

Αντίθετα, στην περιοχή Βαγιωνιάς η αγωγιμότητα πέφτει στα 10 μέτρα την ημέρα — δηλαδή δώδεκα φορές πιο αργά. Εκεί, τα πετρώματα είναι πιο συμπαγή, οι πόροι μικρότεροι, και η διήθηση πολύ πιο δύσκολη. Το ίδιο νερό που στις Μοίρες θα απορροφηθεί σε ώρες, στη Βαγιωνιά θα χρειαστεί ημέρες. Αυτός είναι ο λόγος που η Βαγιωνιά δεν αναδεικνύεται ως κατάλληλη θέση: η γεωλογία απλώς δεν το επιτρέπει με την ίδια αποτελεσματικότητα.

Πέρα από την αγωγιμότητα, η περιοχή των Μοιρών συγκεντρώνει και τα υπόλοιπα ευνοϊκά χαρακτηριστικά: σχεδόν επίπεδο έδαφος (που βοηθάει το νερό να παραμείνει στη λεκάνη αντί να απορρέει), ελεύθερος υδροφορέας (δηλαδή χωρίς αδιαπέραστο στρώμα από πάνω που θα εμπόδιζε τη διήθηση), και εγγύτητα στον Γεροπόταμο — την κύρια πηγή νερού.

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΥΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΑ

Ο Γεροπόταμος έχει μέση ετήσια απορροή περίπου 16,88 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. Αυτό το νερό σήμερα, στο μεγαλύτερο μέρος του, χάνεται στη θάλασσα. Η μελέτη δείχνει ότι υπάρχουν συγκεκριμένες θέσεις όπου αυτό το νερό μπορεί να οδηγηθεί στο υπέδαφος και να αποθηκευτεί.

Δεν πρόκειται για θεωρητική άσκηση. Οι χάρτες καταλληλότητας που παράχθηκαν δίνουν στις τοπικές αρχές ένα πρακτικό εργαλείο: πού ακριβώς να χτιστούν οι πρώτες πιλοτικές λεκάνες εμπλουτισμού, βασιζόμενοι σε επιστημονικά δεδομένα αντί για εικασίες. Και η μέθοδος είναι αναπαραγώγιμη — μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιαδήποτε μεσογειακή λεκάνη αντιμετωπίζει παρόμοια προβλήματα.

ΤΟ ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ ΟΜΩΣ ΕΙΝΑΙ ΕΥΡΥΤΕΡΟ

Ο τεχνητός εμπλουτισμός από μόνος του δεν φτάνει. Η τρέχουσα άντληση στη λεκάνη ξεπερνά τα 53 εκατομμύρια κυβικά μέτρα τον χρόνο. Ακόμη και αν κατορθώσουμε να αξιοποιήσουμε ολόκληρη την απορροή του Γεροπόταμου, αυτή καλύπτει λιγότερο από το ένα τρίτο της άντλησης.

Χωρίς ταυτόχρονη μείωση της κατανάλωσης — εγκατάσταση μετρητών στις 1.849 ενεργές γεωτρήσεις, εφαρμογή ποσοστώσεων, μετάβαση σε αποδοτικότερα συστήματα άρδευσης — κανένα μέτρο εμπλουτισμού δεν μπορεί να αναστρέψει την κατάσταση.

Αξίζει να θυμηθούμε ότι πριν τη δεκαετία του 1980, η στάθμη ήταν κοντά στην επιφάνεια, οι εποχικές διακυμάνσεις ήταν μόλις 5 μέτρα, και οι ελαιώνες δεν χρειάζονταν πότισμα. Οι ρίζες των ελιών φτάνουν τα 3 έως 6 μέτρα βάθος — αρκούσε η φυσική υγρασία του εδάφους. Η κατάσταση που ζούμε σήμερα δεν είναι φυσική. Είναι αποτέλεσμα 40 ετών εντατικής εκμετάλλευσης χωρίς σχεδιασμό.

Αν μέσω εμπλουτισμού και ελεγχόμενης άντλησης η στάθμη ανέβαινε σταδιακά, θα μπορούσαμε κάποτε να επιστρέψουμε σε ξηρική ελαιοκαλλιέργεια — χωρίς πότισμα, χωρίς αντλίες, χωρίς κόστος ενέργειας. Όπως γινόταν για αιώνες πριν.

Η μελέτη Varouchakis et al. δείχνει ότι η γεωλογία μας δίνει μια ευκαιρία. Ο υδροφόρος δεν είναι ανεξάντλητο ταμείο, αλλά δεν είναι και καταδικασμένος. Ε

Πηγές:

Michalakis, Loupasakis & Tsolaki (2025).

Groundwater Overexploitation and Land Subsidence

in the Messara Basin, Crete. Land, 14(11), 2124.

Varouchakis, Kalaitzaki, Trichakis, Corzo Perez

& Karatzas (2023). An integrated method to study

and plan aquifer recharge. Hydrology Research,

54(1), 1–13.